Toyota: sự cố xe hay khủng hoảng triết lý quản lý

Sau phiên điều trần của chủ tịch tập đoàn Toyota, kết quả điều tra nguyên nhân sự cố khiến một số mẫu xe của Toyota tăng tốc đột ngột, hy vọng, sẽ chỉ ra lỗi kỹ thuật thật sự không phải là một vết cắt/dập không phù hợp ở tấm lót sàn khiến chân ga bị kẹt. Cho đến giờ này, ít người tin rằng một tập đoàn tầm cỡ như vậy, với triết lý cải tiến không ngừng và quản lý chuỗi cung ứng Just in Time lại không thể phát hiện và khắc phục lỗi có liên quan đến phần cơ khá đơn giản.
Ý kiến của Kenichi Ohmae trên LAT cho rằng, lỗi do triết lý và cơ cấu của Toyota. Theo Ohmae, việc cải tiến liên tục, chủ yếu trong dây chuyền lắp ráp, khiến người ta biết cây hơn là trông thấy rừng, nên lỗi hệ thống khó phát hiện do trên chiếc xe hiện giờ, hệ thống điều khiển điện tử có không dưới 70 chip điều khiển. Ngoài ra, phê phán của Ohmae gợi nhớ lại hình tượng vua hề Charles miêu tả động tác thuần thục của người thợ trong dây chuyền hồi mới công nghiệp hóa, nên không biết gì khác ngoài vài thao tác làm hàng ngày. Ngoài ra, một ý khác đáng suy nghĩ là việc thiết kế xe hơi được chia nhỏ ra, không còn chuyện một kiến trúc sư trưởng hay tổng công trình sư đảm đương tất cả, khiến cho việc đánh giá, kiểm tra an toàn trở nên khó hơn. Nói gọn, từng cụm có thể an toàn, nhưng khi phối hợp hoạt động, có thể một sai lệch tín hiệu đầu ra ở bộ phận này, sau quá trình, được khuếch đại, tạo thành một phản hồi mềm dương hoặc âm lớn, khiến cho hệ thống bị trục trặc, kiểu như treo máy tính. Theo quan điểm của Ohmae, không chỉ có tìm và xử lý nguyên nhân sự cố là đủ, mà cần phải thay đổi triết lý quản lý con người và quản trị dây chuyền lắp ráp, mới là chuyện quan trọng.
Với giới quản trị, sau khi đọc ý kiến của Ohmae, thật khó phản bác bởi bị rào cản kiến thức và kinh nghiệm quản trị vận hành sản xuất của ngành xe hơi. Dẫu sao, cách tiếp cận của Ohmae mang tính hệ thống, đáng phải suy nghĩ thêm. Tuy nhiên, với giới kỹ nghệ, việc cải tiến từng bộ phận nhỏ, đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu, nhưng không hẳn vì vậy mà giới kỹ thuật không có kiến thức tổng quát. Ngoài ra, không thiếu các phương pháp đánh giá/kiểm định tổng thể được xây dựng với các công trình phức tạp, thí dụ như thiết kế và lắp ráp máy bay, tàu ngầm, cho nên nói lỗi hệ thống do triết lý liên tục cải tiến và JIT có vẻ không thuyết phục lắm.

Darwin và Kinh tế học

America Economic Association nhóm họp năm nay tại Atalanta, theo bài báo trên Newsweek, xem lại các lý thuyết kinh tế, đại loại phải trả lời câu hỏi làm sao để tăng trưởng, phân phối, việc làm. Trong đó, có đề cập đến một giả thuyết có từ 2004 tạm gọi là thị trường thích ứng. Về cơ bản, giả thuyết này sẽ nghiên cứu kinh tế dưới lăng kính của thuyết tiến hóa. Các thị trường sẽ được xem như các hệ sinh thái, với nhiều chủng loại (quỹ phòng vệ, ngân hàng đầu tư...) cạnh tranh sinh tồn để sở hữu nguồn tài nguyên (lợi nhuận). Qua đột biến, những gì tồn tại sẽ tiến hóa, thích ứng.
Bài báo cũng nhắc tới kinh tế học thần kinh (neuroeconomisc), với nhiều điểm tương đồng kinh tế học hành vi. Khá thú vị là trong nhóm làm việc giúp tổng thống Mỹ lập quy, có Cass Sustein, một nhà kinh tế học hành vi. Có thể thấy một vài dấu ấn ứng dụng kinh tế học hành vi trong chính sách kích cầu năm trước.

Từ khóa

Sau mỗi năm, tổng kết lại sẽ thấy có một số từ thường xuyên được nhắc trên các phương tiện thông tin đại chúng, kiểu như từ chủ đạo của năm. Về mặt ký hiệu học, nếu thống kê được tần suất sử dụng và độ phủ của các từ chủ đạo (tạm gọi là key word), có thể cảm nhận sơ bộ về tâm thế hay mối quan tâm chính của xã hội. Có thể sơ kết các năm qua, để thấy:
2007: hội nhập, ra biển lớn. Đây là năm VN gia nhập WTO (cuối năm 2006). Kết quả là sự bùng nổ của đầu tư trái ngành, chủ yếu là chứng khoán - bất động sản. Tạm kết luận: từ khóa cuối cùng cho năm 2007 là đa ngành.
2008: lạm phát. Trong bảy năm gần đây, năm này chỉ số giá tiêu dùng có lúc lên trên 25%.
2009: khủng hoảng, kích cầu.
Dự đoán: 2010 sẽ là năm của tập đoàn. Liên tiếp các tập đoàn được thành lập. Có vẻ như vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước đặt trọn lên vai của các tập đoàn. Chưa rõ trong ngành viễn thông, vai trò chủ đạo sẽ giao cho VNPT hay tập đoàn Viettel?

Chất xám

Câu hỏi vì sao chất xám chảy từ khu vực nhà nước sang dân doanh không phải mới và có khá nhiều cách lý giải, từ chuyện lương, chế độ đãi ngộ cho tới môi trường cho người tài có thể phát huy khả năng. Từ việc nguyên tổng giám đốc Jetstar Pacific, ông Lương Hoài Nam, bị bắt giữ vì tội cố ý làm trái, đặt ra một cách tiếp cận khác.
Theo quy định, các vị tổng giám đốc DNNN nếu 2 năm hoạt động bị lỗ, sẽ bị cách chức. Vì sao có thời hạn này không phải là vấn đề lớn, nhưng quy định như vậy khiến cho một số DN do tính đặc thù, chẳng hạn khoa học công nghệ, DN phát triển từ vườn ươm khó tuyển mộ được CEO có thực tài, đủ khả năng lãnh đạo để hai năm sau là có lãi. Trên thực tế, không rõ có vị giám đốc nào bị mất chức vì kết quả hoạt động 2 năm thua lỗ hay chưa, nhưng đó không phải là chủ đề chính của bài viết này.
Trở lại câu chuyện Lương Hoài Nam. Theo tiến sĩ Lê Đăng Doanh, không nên hình sự hóa vụ việc này khi chưa có đủ các yếu tố kết luận. Theo ông Doanh, giới doanh nhân nước ngoài quan tâm nhiều đến vụ việc này. Tuy nhiên, vấn đề này cũng không nằm trong nội dung chính của entry này.
Ở giác độ tinh thần doanh nhân, tôi cho rằng, việc xử lý ông Nam khiến cho khối doanh nghiệp nhà nước càng kém tính cạnh tranh trong việc thu hút nhân tài. Bỏ qua chuyện lương thưởng, có thể vẫn có người chấp nhận hy sinh thu nhập (chính đáng) để làm việc ở các doanh nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, trong môi trường hoạt động với chằng chịt mối quan hệ, cơ cấu tổ chức còn chồng chéo, thì khó lòng vị CEO nào ở DN nhà nước có thể thi thố đầy đủ tài nghệ. Trong khi đó, nguy cơ bị bắt giữ vì tội danh cố ý làm trái, gây thiệt hại nghiêm trọng, khiến họ luôn bị lưỡi gươm chờ chém treo lơ lửng. Phân tích như vậy để thấy, nếu có cơ hội, người ta thường thiên về khối dân doanh. Đãi ngộ xứng đáng, cơ chế quản lý ít bất cập hơn. Phân quyền rõ ràng. Trách nhiệm thế nào hành xử thế đó. Nếu thất bại, thì cùng lắm là bị sa thải.
Nếu bạn là Lương Hoài Nam, khi có thể lựa chọn làm CEO của Jetstar Pacific mà nhà nước nắm giữ 51% cổ phần và một Jetstar không có cổ phần của nhà nước, dù lương tương đương, tôi nghĩ nhiều khả năng bạn sẽ chọn làm CEO của doanh nghiệp sau.

Tư duy phê phán

Câu chuyện được NYT đăng tải cho thấy, các chương trình MBA ở Âu-Mỹ đang phải xem lại mình để đổi mới chương trình, đáng để suy ngẫm cho chương trình tương ứng ở VN, và có thể của nền giáo dục VN.