Toyota: sự cố xe hay khủng hoảng triết lý quản lý

Sau phiên điều trần của chủ tịch tập đoàn Toyota, kết quả điều tra nguyên nhân sự cố khiến một số mẫu xe của Toyota tăng tốc đột ngột, hy vọng, sẽ chỉ ra lỗi kỹ thuật thật sự không phải là một vết cắt/dập không phù hợp ở tấm lót sàn khiến chân ga bị kẹt. Cho đến giờ này, ít người tin rằng một tập đoàn tầm cỡ như vậy, với triết lý cải tiến không ngừng và quản lý chuỗi cung ứng Just in Time lại không thể phát hiện và khắc phục lỗi có liên quan đến phần cơ khá đơn giản.
Ý kiến của Kenichi Ohmae trên LAT cho rằng, lỗi do triết lý và cơ cấu của Toyota. Theo Ohmae, việc cải tiến liên tục, chủ yếu trong dây chuyền lắp ráp, khiến người ta biết cây hơn là trông thấy rừng, nên lỗi hệ thống khó phát hiện do trên chiếc xe hiện giờ, hệ thống điều khiển điện tử có không dưới 70 chip điều khiển. Ngoài ra, phê phán của Ohmae gợi nhớ lại hình tượng vua hề Charles miêu tả động tác thuần thục của người thợ trong dây chuyền hồi mới công nghiệp hóa, nên không biết gì khác ngoài vài thao tác làm hàng ngày. Ngoài ra, một ý khác đáng suy nghĩ là việc thiết kế xe hơi được chia nhỏ ra, không còn chuyện một kiến trúc sư trưởng hay tổng công trình sư đảm đương tất cả, khiến cho việc đánh giá, kiểm tra an toàn trở nên khó hơn. Nói gọn, từng cụm có thể an toàn, nhưng khi phối hợp hoạt động, có thể một sai lệch tín hiệu đầu ra ở bộ phận này, sau quá trình, được khuếch đại, tạo thành một phản hồi mềm dương hoặc âm lớn, khiến cho hệ thống bị trục trặc, kiểu như treo máy tính. Theo quan điểm của Ohmae, không chỉ có tìm và xử lý nguyên nhân sự cố là đủ, mà cần phải thay đổi triết lý quản lý con người và quản trị dây chuyền lắp ráp, mới là chuyện quan trọng.
Với giới quản trị, sau khi đọc ý kiến của Ohmae, thật khó phản bác bởi bị rào cản kiến thức và kinh nghiệm quản trị vận hành sản xuất của ngành xe hơi. Dẫu sao, cách tiếp cận của Ohmae mang tính hệ thống, đáng phải suy nghĩ thêm. Tuy nhiên, với giới kỹ nghệ, việc cải tiến từng bộ phận nhỏ, đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu, nhưng không hẳn vì vậy mà giới kỹ thuật không có kiến thức tổng quát. Ngoài ra, không thiếu các phương pháp đánh giá/kiểm định tổng thể được xây dựng với các công trình phức tạp, thí dụ như thiết kế và lắp ráp máy bay, tàu ngầm, cho nên nói lỗi hệ thống do triết lý liên tục cải tiến và JIT có vẻ không thuyết phục lắm.

Chất xám

Câu hỏi vì sao chất xám chảy từ khu vực nhà nước sang dân doanh không phải mới và có khá nhiều cách lý giải, từ chuyện lương, chế độ đãi ngộ cho tới môi trường cho người tài có thể phát huy khả năng. Từ việc nguyên tổng giám đốc Jetstar Pacific, ông Lương Hoài Nam, bị bắt giữ vì tội cố ý làm trái, đặt ra một cách tiếp cận khác.
Theo quy định, các vị tổng giám đốc DNNN nếu 2 năm hoạt động bị lỗ, sẽ bị cách chức. Vì sao có thời hạn này không phải là vấn đề lớn, nhưng quy định như vậy khiến cho một số DN do tính đặc thù, chẳng hạn khoa học công nghệ, DN phát triển từ vườn ươm khó tuyển mộ được CEO có thực tài, đủ khả năng lãnh đạo để hai năm sau là có lãi. Trên thực tế, không rõ có vị giám đốc nào bị mất chức vì kết quả hoạt động 2 năm thua lỗ hay chưa, nhưng đó không phải là chủ đề chính của bài viết này.
Trở lại câu chuyện Lương Hoài Nam. Theo tiến sĩ Lê Đăng Doanh, không nên hình sự hóa vụ việc này khi chưa có đủ các yếu tố kết luận. Theo ông Doanh, giới doanh nhân nước ngoài quan tâm nhiều đến vụ việc này. Tuy nhiên, vấn đề này cũng không nằm trong nội dung chính của entry này.
Ở giác độ tinh thần doanh nhân, tôi cho rằng, việc xử lý ông Nam khiến cho khối doanh nghiệp nhà nước càng kém tính cạnh tranh trong việc thu hút nhân tài. Bỏ qua chuyện lương thưởng, có thể vẫn có người chấp nhận hy sinh thu nhập (chính đáng) để làm việc ở các doanh nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, trong môi trường hoạt động với chằng chịt mối quan hệ, cơ cấu tổ chức còn chồng chéo, thì khó lòng vị CEO nào ở DN nhà nước có thể thi thố đầy đủ tài nghệ. Trong khi đó, nguy cơ bị bắt giữ vì tội danh cố ý làm trái, gây thiệt hại nghiêm trọng, khiến họ luôn bị lưỡi gươm chờ chém treo lơ lửng. Phân tích như vậy để thấy, nếu có cơ hội, người ta thường thiên về khối dân doanh. Đãi ngộ xứng đáng, cơ chế quản lý ít bất cập hơn. Phân quyền rõ ràng. Trách nhiệm thế nào hành xử thế đó. Nếu thất bại, thì cùng lắm là bị sa thải.
Nếu bạn là Lương Hoài Nam, khi có thể lựa chọn làm CEO của Jetstar Pacific mà nhà nước nắm giữ 51% cổ phần và một Jetstar không có cổ phần của nhà nước, dù lương tương đương, tôi nghĩ nhiều khả năng bạn sẽ chọn làm CEO của doanh nghiệp sau.

Thị trường chứng khoán: Rủi ro từ các siêu liên kết

Điều gì khiến một cổ phiếu có kết quả kinh doanh ổn định, lại tăng trần hàng chục phiên? Kết quả kinh doanh không nhiều ấn tượng, như phân tích của một công ty chứng khoán, không chỉ giúp thị giá doanh nghiệp này tăng nhanh mà còn có thể làm thay đổi kết quả kinh doanh của các công ty khác.
Sau 31 phiên tăng điểm, trong đó có 28 phiên tăng kịch trần kể từ ngày 7.9, thị giá cổ phiếu của công ty cổ phần Sông Đà 9.06 đã tăng gần tám lần. Mức giá cao nhất ngày 20.10 là 135 ngàn đồng mỗi cổ phiếu. Chuỗi tăng quá ấn tượng như vậy dù “kết quả kinh doanh không có nhiều ấn tượng” như nhận xét của nhóm phân tích công ty chứng khoán An Bình buộc công ty phải giải trình với sàn Hà Nội là do hoạt động sản xuất kinh doanh ổn định cũng như sức hấp dẫn của việc phát hành thêm cổ phiếu bằng mệnh giá cho cổ đông để tăng vốn từ 25 tỉ đồng lên 100 tỉ đồng.
Giải mã cổ phiếu tăng nóng
Điều gì khiến các nhà đầu tư kỳ vọng đến mức bỏ tiền mua một công ty mà kết quả sản xuất kinh doanh, dù công ty giải thích là ổn định, chỉ mới đẹp lên trong quý ba. Theo báo cáo kết quả kinh doanh quý 2, đơn vị này đạt lợi nhuận sau thuế là 986 triệu đồng. Lũy kế lợi nhuận sau thuế nửa năm 2009 là 1,45 tỉ đồng trên tổng vốn điều lệ 25 tỉ đồng.
Nếu đọc báo cáo kết quả kinh doanh quý 3 thì khó có thể đánh giá hoạt động sản xuất kinh doanh ổn định như giải trình của lãnh đạo Sông Đà 9.06. Doanh thu quý 3 đạt 3,241 tỉ đồng, chỉ bằng 25% doanh thu của quý trước. Tuy doanh thu giảm, nhưng lợi nhuận sau thuế lại tăng chủ yếu do doanh thu tài chính mang lại. Trong quý 3, công ty trực thuộc tổng công ty Sông Đà này có doanh thu tài chính lên tới 4,112 tỉ đồng, tăng gấp tám lần con số tương ứng của quý 2. Nhờ vậy, tổng lợi nhuận sau thuế của ba quý đạt 5,537 tỉ đồng.
Theo thông tin do sở giao dịch chứng khoán Hà Nội công bố, Sông Đà 9.06 đăng ký bán 157 ngàn cổ phiếu của công ty Sông Đà 9, công ty mẹ của Sông Đà 9.06, trong khoảng thời gian từ 20.8 tới 30.8. Với mức giá thấp nhất trong giai đoạn này, thì đơn vị này cũng thu về hơn bốn tỉ đồng. Điều này có thể lý giải lợi nhuận đột biến của Sông Đà 9.06 là từ bán cổ phần của công ty Sông Đà 9.
Sông Đà 9.01 (mã S91), một công ty con của Sông Đà 9, cũng đăng ký bán hơn 250 ngàn cổ phiếu của công ty mẹ trong quý 4. Đáng chú ý, là tổng lợi nhuận sau thuế trong ba quý gần đây của công ty Sông Đà 9.01 là 1,6 tỉ đồng, trong đó có 1,4 tỉ đồng từ thu nhập bất thường, mà theo một kế toán có thâm niên, khoảng này có thể đến từ thanh lý tài sản. Việc bán cổ phiếu công ty mẹ thực hiện từ cuối tháng 9, nếu thành công, sẽ giúp công ty con có trụ sở ở Pleiku này có kết quả kinh doanh khả quan hơn trong quý 4. S91 cũng có chuỗi tăng giá ấn tượng bắt đầu từ ngày 8.9 kéo dài tới ngày 19.10, khiến thị giá cổ phiếu đã tăng 4,5 lần.
Sau khi các công ty con thu lợi nhuận từ bán cổ phiếu, Sông Đà 9 cho biết, họ sẽ bán cổ phiếu từ các công ty con kể trên trong thời gian tới. Theo phân tích của stockbiz, một website chuyên về chứng khoán, Sông Đà 9 đã lãi khoảng 40 tỉ đồng từ việc bán 500 ngàn cổ phiếu của S96.
Những siêu liên kết
Hiện tượng sở hữu chéo trong các tập đoàn như kiểu Sông Đà 9 và các công ty con Sông Đà 9.06 hay Sông Đà 9.01 không phải là hiếm. Trên sàn TP. Hồ Chí Minh, có mối tay ba giữa công ty đầu tư hạ tầng kỹ thuật TP.HCM (CII), cơ khí Lữ Gia (LGC) và công ty cổ phần Năm Bảy Bảy (NBB). Theo công bố của CII, đến đầu tháng 6 năm nay, đơn vị này nắm giữ hơn 750 ngàn cổ phiếu của NBB và 2,9 triệu cổ phiếu của LGC. Thời điểm này đầu tư Năm Bảy Bảy (NBB) sở hữu 20.000cp của CTCP Đầu tư hạ tầng kỹ thuật TPHCM (CII).
Từ ngày 12.3, sau 15 phiên kể từ khi Năm Bảy Bảy lên sàn, CII đã thực hiện mua thêm 180 ngàn cổ phiếu của đơn vị này. Trong giai đoạn từ 3.4 tới 15.5, CII mua thêm 200 ngàn cổ phiếu và sau đó đăng ký bán ra 500 ngàn cổ phiếu của Năm Bảy Bảy. Các hoạt động mua bán như vậy giúp CII thu không ít lợi nhuận, bởi giá Năm Bảy Bảy vào ngày 12.3 chỉ có 22.500 đồng một cổ phiếu. Theo công bố của CII, hơn 700 ngàn cổ phiếu Năm Bảy Bảy mà họ đang nắm giữ, có giá vốn khoảng 30 ngàn đồng, trong lúc giá đóng cửa ngày 11.11 của công ty này là 73.500 đồng.
Không chỉ thu lợi trực tiếp, CII còn thu lợi gián tiếp qua vụ đầu tư của công ty con là công ty xây dựng cầu đường Bình Triệu cũng vào NBB. Trong bốn đợt mua vào kể từ tháng 8 tới đầu tháng 10, công ty có vốn điều lệ 300 tỉ đồng này đã nâng số cổ phiếu NBB mà mình nắm giữ lên hơn một triệu, để sau đó bán sạch. Do không có số liệu về 733 ngàn cổ phiếu NBB mà cầu đường Bình Triệu nắm giữ trước khi lên sàn, nên không rõ giá vốn để tính lợi nhuận. Chỉ riêng các khoảng mua bán sau ngày NBB lên sàn, phải công bố thông tin theo quy định, cầu đường Bình Triệu lời ít nhất là 3,5 tỉ đồng. Con số này dựa trên tính toán của người viết về giá trung bình mua vào và bán ra theo thông tin công bố.
Theo CII, đơn vị này sẽ bán các cổ phiếu đang nắm giữ trong ba năm tới. Khoản đầu tư này có thể làm cổ đông CII hài lòng nếu thị trường tiếp tục tăng điểm. Tuy nhiên về mặt quản trị rủi ro, khi thị trường cũng giảm, chỉ cần một mắt xích bị thua lỗ khiến cho thị giá giảm thấp hơn giá gốc mà các công ty trong chuỗi liên kết nắm giữ, các công ty này buộc phải trích lập dự phòng rủi ro giảm giá theo luật định. Trường hợp công ty đầu tư tài chính quá nhiều, các khoản trích lập dự phòng có khi còn lấy đi nguồn lợi nhuận mà họ vất vả lắm mới kiếm được. Thị trường đã chứng kiến cơ điện lạnh (REE) chịu lỗ trong năm 2008 dù hoạt động kinh doanh chính của họ vẫn có lời.
Do luật định của Việt Nam không cấm việc sở hữu chéo, nên việc hình thành các siêu liên kết như trên không vi phạm luật. Tuy nhiên, khi đồng vốn đi lòng vòng như vậy, thì một đồng lợi nhuận được tính thành nhiều đồng, bởi lợi nhuận của con, hay của đối tác, rồi cũng tính cho lợi nhuận của công ty mẹ và đối tác khác. Phép nhân ảo đó khiến cho các bản báo cáo kết quả kinh doanh hết sức hấp dẫn nhà đầu tư nhưng ẩn chứa không ít rủi ro.
Năm 2001, khi được hỏi về sự thất bại của các chaebol bốn năm trước, một học viên cao học của đại học Yonsei (Hàn Quốc) đã ví các tập đoàn như các soái hạm của Tào Tháo trên sông Xích Bích khi trả lòi: “Bình thường liên kết như vậy tạo thành một nguồn lực rất mạnh nhưng chỉ cần một chiếc bị đốt cháy, những chiếc khác khó an toàn”.