Cử thái và các cuốn sách không nên mua

Cuốn Nhập môn tâm lý học mua đã lâu, nhưng rảnh rỗi gần đây, mới đem ra xem. Thật ra, lúc mua cũng hơi cẩn thận xem những giới thiệu ở bìa 4 và lời giới thiệu cũng như đọc lướt vài trang đầu, khá ổn. Lần này xem kỹ mới thấy bất ổn.
Đây là sách dạng nhập môn nên ngôn từ phải dễ hiểu và chú giải cẩn thận. Tuy tác giả có danh xưng tiến sĩ, nhưng ngay ở phần đầu, khi nói về behavior, dùng ngay từ cử thái, không hề có một chú giải gì và phạm vi nghĩa của từ này. Tra trong từ điển Bửu Kế về Hán Việt từ nguyên thì không có từ này. Từ điển tiếng Việt của viện Ngôn ngữ học (2005) cũng không có từ này. Một người học ngôn ngữ cho rằng, có thể là từ ghép của cử chỉ và thái độ. Đành gấp sách, không đọc, vì sợ ngộ độc chữ, vì nghĩa từ quá thâm diệu, vượt xa đầu óc bình thường của người viết.
Lần trước, mua một cuốn sách dịch viết về Nokia (hình như tựa đề là Cuộc cách mạng viễn thông hay Nokia gì đó), cũng phải gấp sách vì không thể nào đọc tiếp bởi người dịch dùng từ sáng tân để dịch từ innovation. Một đồng nghiệp biết hai thứ tiếng (Anh, Pháp) cũng hỏi nghĩa từ sáng tân dùng trong cuốn này là dịch từ từ nào. Vẫn biết nguyên lý dịch là phải chấp nhận sự mất mát của ngữ nghĩa, nhưng sáng tạo để tránh sự mất mát theo cách ỏ trên e rằng còn mất lớn hơn.
Danh sách này chắc còn được bổ sung thêm nhiều, trong quá trình mua sách.

Cơm chấm cơm

Một trường đại học khối tư thục dân lập đăng quảng cáo trên Tuổi trẻ, tuyển giảng viên, với các yêu cầu: cử nhân dưới 24 tuổi, thạc sĩ dưới 30 tuổi và tiến sĩ dưới 50 tuổi. Không thấy có các yêu cầu về kinh nghiệm gì khác.
Từ hai dạng đầu, khó có thể nghĩ rằng đại học này không phải là dạng cơm chấm cơm.
Tình trạng cơm chấm cơm, nôm na là cử nhân hay kỹ sư vừa ra trường đứng lớp giảng cho các sinh viên. Không có kinh nghiệm thực tiễn và giảng dạy, nên tình huống một giảng viên khối kỹ thuật đã đọc cho sinh viên chép lại một câu là xyz là một loại ống thủy, rồi ngưng trong giây lát mới đọc tiếp, tinh.
Có lần, một giáo sư nhiều năm giảng dạy ở nước ngoài, cho biết, trong trường quản trị, phải tối thiểu 5 năm kinh nghiệm mới giảng cho BA được; để giảng cho MBA cần 10 năm kinh nghiệm.

Cấm và thượng tôn pháp luật

Từ ngày x tháng y năm z đường Lê Quý Đôn, Q.3 trở thành đường một chiều theo hướng từ Nguyễn Thị Minh Khai tới Võ Thị Sáu. Đi kèm lệnh cấm này là các băng vải đỏ chăng ngang các giao lộ với con đường chạy ngang trường trung học khá nổi tiếng để thông tin cho người đi đường. Cận ngày lệnh cấm có hiệu lực là các nhân viên mặc đồng phục, cờ đỏ hướng dẫn người tham gia giao thông chấp hành. Một tuần sau, lực lượng cảnh sát tuần tra và phạt người vi phạm Mô tả cụ thể như vậy để thấy rằng, để thay đổi hành vi, đòi hỏi thời gian và nhân lực, đi kèm các biện pháp từ thông tin hướng dẫn, răn đe và xử phạt. Đùng một cái, tháng bảy năm nay, tuyến đường này cho phép lưu thông trở lại hai chiều. Dĩ nhiên, sai thì phải sửa hoặc đây là giải pháp tạm thời khi các lô cốt giăng chi chít trên tuyến đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, tuyến song song nhưng có chiều ngược lại với Lê Quý Đôn. Điều đáng nói là công sức nghiên cứu thiết kế tuyến giao thông, xây dựng văn bản và thực hiện nó trở thành công cốc.
Cũng trong tháng 7, TP có quy định thực phẩm tươi sống được phép bán ở chợ, siêu thị, các cửa hàng văn minh tiện lợi. Quy định này đáng được hoan nghênh và nghiêm chỉnh thực hiện nhằm bảo vệ vệ sinh an toàn thực phẩm cho người dùng. Đáng tiếc là thời hiệu áp dụng từ 10.8 và hàng loạt vấn đề đặt ra như số lượng cửa hàng văn minh tiện lợi cũng như hệ thống phân phối thực phẩm chưa đủ và không phủ đều ở các cụm dân cư, ảnh hưởng tới đời sống của người dân. Lãnh đạo các cơ quan chức năng sau đó phải giải thích, đó chỉ là chủ trương và chỉ áp dụng khi có đủ các điều kiện kể trên. Vậy trách nhiệm của bộ phận tham mưu ra quyết định này ở đâu khi không lường trước hậu quả và hệ quả của nó?
Một năm sau ngày phát hành và nộp lưu chiểu đúng luật xuất bản, cuốn sách phát triển từ luận án cao học về ca từ Trịnh Công Sơn bị UBND Bình Định cấm lưu hành. Lệnh cấm này được phát ra dễ dàng, bất chấp quy định về quyền và chức năng của một cơ quan quản lý địa phương. Không rõ trách nhiệm của bộ phận tham mưu ở đâu trong lệnh cấm này?
Dẫn lại ba sự việc gần đây như vậy chưa thể nói là đủ, vì chưa kiểm đếm đầy đủ các văn bản bị “thổi còi” vì lý do tương tự. Trong ba chuyện trên, thay đổi hành vi của xã hội hay một bộ phận nào đó xem ra khá dễ dàng bằng một lệnh cấm. Mức độ dễ này không chỉ thể hiện qua việc ra quyết định mà còn ở công đoạn giải thích hay vô hiệu hóa quyết định đó. Hậu quả là lãng phí công sức (soạn thảo văn bản ra quyết định, thu hồi văn bản), nhân lực để thay đổi hành vi và cả nhân lực để giải thích, làm rõ ý nghĩa hay chủ trương của văn bản, dù đời sống thực của văn bản gần như không tồn tại. Hệ quả dễ thấy là ý thức và tinh thần thượng tôn pháp luật không có, dẫn tới tổn phí về nhân lực, thời gian của bộ máy (răn đe, xử phạt) để duy trì và bảo vệ ý thức thượng tôn pháp luật.
Không phải ngẫu nhiên mà các hình ảnh xấu như vượt đèn đỏ, cướp hoa... trở thành câu chuyện thường ngày.

Giá taxi và cách đánh lừa cảm quan

Cứ mỗi độ xăng lên giá, báo chí lại quan tâm ngay đến cước taxi và các phương tiện vận tải khác. Hai đợt tăng giá xăng gần đây, ít thấy báo nào nhắc đến chuyện này. Có lẽ, trong ba tháng trở lại đây, xăng tăng giá 4 lần rồi, nên báo chí cũng mệt khi mỗi lần lại phải lặp lại câu hỏi: giá cước taxi sẽ điều chỉnh thế nào?
Giá xăng A92 vừa nhảy lên 14.700 đ/l, tăng 500 đ. Khi xăng vừa điều chỉnh lên 14.200 đ/l, tôi có dịp đi taxi. Mới nhìn qua, khá yên tâm là giá cước không thay đổi khi con số 10.000 đ vẫn giữ nguyên. Cảm giác nghi ngại gì đó khiến tôi phải nhìn kỹ. Thay vì đơn vị là 1km, nay được điều chỉnh thành 0,9km. Có nghĩa là cước taxi đã tăng 10%.
Ở đây, người viết không định nói về chuyện giá xăng tăng như thế hợp lý hay không, mà chỉ bàn về cách thức thay đổi giá. Thường thì người ta hay đọc từ trái sang phải. Vì vậy, nếu đọc lướt quá, não bộ sẽ nhận ra vị trí đầu (con số 10.000đ) vẫn giữ nguyên. Liền sau đó, người ta có thói quen lướt qua phần sau. Do vậy, khả năng nhận biết giá taxi đã thay đổi thấp hơn bình thường.
Một điểm cần lưu ý thêm là việc điều chỉnh giá ở mức dưới 20% thường ít gây chú ý với người tiêu dùng. Vì vậy, các marketer khi thực hiện các chương trình giảm giá, thường đề nghị mức giảm tối thiểu là 20% để gây sự chú ý.
Không rõ nhà kinh doanh taxi có kết hợp có chủ đích cả hai cách kể trên để người tiêu dùng "an tâm" đi taxi, nhưng phải công nhận họ đã thành công khi tăng giá mà không tạo nhiều phản ứng, ít ra về mặt truyền thông.
Bên lề: Từ kết quả kinh doanh 6 tháng đầu năm của 1 doanh nghiệp taxi, có thể thấy khủng hoảng ít nhiều có ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng. Doanh số trung bình mỗi ngày trong nửa năm đầu 2009 là 1,2 triệu/xe, giảm 7% so với cùng kỳ năm trước.