Sữa và câu chuyện niềm tin

Vài tuần trước, thông tin về giá sữa ngoại ở mức cao "phi lý" như một số nhà quản lý tràn ngập trên các báo. Kết quả là cơ quan quản lý "bó tay" với giá sữa ngoại vì đề nghị đưa loại hàng này vào danh mục hàng phải quản lý giá vẫn trong giai đoạn chờ xem xét. (Bàn về phi lý hay hợp lý và làm sao để giá sữa nhập khẩu không quá cao nằm ngoài phạm vi entry này, hẹn dịp khác sẽ bàn luận).
Hai ngày qua, thông tin về hàm lượng đạm thấp ở một số nhãn hiệu sữa trong nước lại thay nhau ngự trị trên các trang báo. Có lẽ, liều lượng thông tin bàn luận quanh chuyện này sẽ có mức độ không thua gì chủ đề giá "phi lý" của sữa nhập khẩu. Tờ Tiền phong sáng 15.7, giật tít "Hầu hết là sữa trong nước" khi nói về sữa thiếu đạm. Cách đặt tít này đã gói gọn được mục đích (nếu có) của sự xuất hiện luồng thông tin về chất lượng sữa sản xuất trong nước.
Qua hai đợt thông tin về giá và chất lượng, có thể nhận xét sau:
Nhận xét 1: Thông tin đợt 1 tập trung vào sữa nhập khẩu, được làm khá công phu, bài bản khi có thông tin đối chiếu giá ở VN và các nước lân cận, kể cả chính sách thuế nhập khẩu ở các nước. Người có lợi từ đợt thông tin này là sữa sản xuất trong nước. Muốn biết ai hưởng lợi nhiều nhất thì đành chịu, vì không có số liệu và cứ liệu, chưa kể tới khó phân biệt người thụ hưởng trực tiếp và người ăn theo. Một điều khá lạ, không thấy công bố chênh lệch giữa giá nguyên liệu nhập khẩu để tính giá thành và giá bán của sữa sản xuất trong nước. Không loại trừ khả năng con số chênh lệch cũng không thua kém gì sữa ngoại nhập khẩu.
Nhận xét 2: Thông tin đợt 2 như "một đợt đánh trả" của sữa nhập khẩu nhắm vào sữa sản xuất trong nước. Cách tóm gọn vấn đề như của báo Tiền phong là điều mà các hãng sữa nước ngoài đang mong đợi. Thứ nhất, nó là đòn chí mạng khiến người tiêu dùng không tin vào chất lượng của sữa sản xuất trong nước. Thứ hai, nó biện hộ cho giá bán cao của sữa ngoại qua sự liên tưởng chất lượng cao - an toàn - giá cao. Thứ ba và rất quan trọng, là tạo sự liên tưởng về chất lượng sữa sản xuất trong nước nói chung, không phân biệt là cơ sở sản xuất sữa theo công nghệ "cuốc xẻng", nghĩa là mua sữa nguyên liệu về trộn với vi chất (DHA, vitamin) bằng phương pháp thủ công, với các hãng sản xuất có đầu tư dây chuyền công nghệ.
Nhận xét 3: Cả hai đợt thông tin đều không thể giải quyết vấn đề giá và chất lượng một cách thấu đáo. Lý do đơn giản là cơ chế thị trường đang bị khiếm khuyết. Xét về các lực lượng tham gia thị trường, có các đại diện sau: nhà nước với vai trò quản lý và giám sát luật chơi; doanh nghiệp và người tiêu dùng. Trong đó, doanh nghiệp tạm chia thành hai nhóm là nhập khẩu và sản xuất trong nước. Hai nhóm này có thực lực để thực thi các chiến dịch quảng bá, PR, lobby để tạo ra định hướng tiêu dùng theo cách có lợi nhất cho doanh nghiệp. Trong khi đó, người tiêu dùng tuy đông nhưng lại thiếu một tiếng nói đại diện, dù hiệp hội bảo vệ người tiêu dùng đang tồn tại.
Nhận xét 4: Người tiêu dùng có thể đặt niềm tin vào sữa sản xuất trong nước được hay không khi xuất hiện các thông tin sữa có mạt kim loại, sữa có melamine và sữa hàm lượng đạm thấp (2 lần xuất hiện)? Dễ thấy là các công ty sữa trong nước, trừ một số ít, có khả năng tài chính để xây dựng hình ảnh, quảng báo thương hiệu, còn lại là doanh nghiệp nhỏ và vừa, làm ăn "bóc ngắn, cắn dài". Để có một thị trường sữa phát triển dựa trên cạnh tranh lành mạnh, không chỉ trông đợi vào vai trò của nhà nước trong quản lý giá hay cục quản lý cạnh tranh để xử phạt các hành vi thông đồng ấn định giá như Hàn Quốc đã làm với nước giải khát, mà còn phải dựa vào vai trò của hiệp hội các nhà sản xuất sữa trong nước. Hiệp hội này không thể chỉ là tiếng nói đại diện để xin tăng giá như hiệp hội taxi, mà còn xây dựng bộ tiêu chuẩn chất lượng và giám sát chặt chẽ thực thi chất lượng. Khi doanh nghiệp nào đó bị gạch tên khỏi hiệp hội vì có hành vi gian dối, lừa gạt người tiêu dùng mà kết quả khiến doanh nghiệp có thể phải phá sản như sữa Tam Lộc từng bị ở Trung Quốc, thì nguời tiêu dùng mới có cơ sở để đặt niềm tin, thay vì trông chờ vào các đơn vị quản lý như thanh tra y tế, cục vệ sinh an toàn thực phẩm, cục quản lý cạnh tranh hay chờ sự lớn mạnh và hoạt động thực chất, hữu hiệu hơn của hiệp hội bảo vệ người tiêu dùng.