Phát triển công nghiệp xe hơi: Nhà nước bảo hộ, người dùng “ủng hộ”

Nhà nước bảo hộ công nghiệp xe hơi từ năm 1991 đến nay, là điều không phải bàn. Do vậy, người dùng Việt Nam, trong đó có cả nhà nước với tư cách người mua lớn, phải "ủng hộ" khá nhiều cho doanh nghiệp lắp ráp xe hơi mà kết quả nhận được là chiếc xe giá cực kỳ cao, chất lượng chưa chắc tương đương

(Nguyên văn bài viết trên SGTT, chỉ trừ tít được "hiền hòa hóa")

Ngay sau khi công bố lượng xe tiêu thụ trong tháng 4 của 16 thành viên thuộc hiệp hội các nhà sản xuất xe hơi Việt Nam (VAMA) chỉ đạt hơn 7.700 chiếc, giảm 42% so với cùng kỳ năm trước, VAMA có văn bản kiến nghị lên Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chính phủ, các bộ, ngành liên quan, đề nghị cho hoãn thuế tiêu thụ đặc biệt, nguyên nhân trực tiếp ảnh hưởng đến lượng xe tiêu thụ.
Lập luận trong công văn nhấn mạnh tới ảnh hưởng của thuế qua công nhân mất việc và ảnh hưởng tới kế hoạch nội địa hóa sản phẩm của các doanh nghiệp thành viên. VAMA cho rằng, dòng xe từ 6-9 chỗ nên được xác định là dòng xe chiến lược và nhà nước phải có chính sách ưu tiên để tăng doanh số, đủ để doanh nghiệp đầu tư, phát triển công nghiệp phụ trợ, qua đó, nâng tỉ lệ nội địa hóa, hạ giá thành sản phẩm và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Những lập luận trên được VAMA sử dụng nhiều lần để tăng tính thuyết phục cho các đề nghị có lợi cho các thành viên của VAMA. Lập luận trên hoàn toàn bỏ qua các tính toán về lợi ích mà các doanh nghiệp lắp ráp xe hơi trong nước đã được thụ hưởng kể từ năm 1991 khi liên doanh sản xuất xe hơi đầu tiên có mặt ở Việt Nam. Với mục tiêu xây dựng ngành công nghiệp xe hơi trong nước, chính phủ đã dựng lên một hàng rào bảo hộ bằng thuế nhập khẩu áp dụng cho xe nhập khẩu, thậm chí cấm nhập xe đã qua sử dụng và miễn giảm thuế tiêu thụ đặc biệt cho xe trong nước. Kết quả là tỉ lệ nội địa hóa thấp hơn nhiều so với những gì mà các thành viên VAMA cam kết khi nhận giấy phép đầu tư. Công nghiệp phụ trợ không có.
Theo tiến sĩ Từ Thúy Anh, (báo cáo Kinh tế Việt Nam 2008), thuế nhập khẩu khiến cho sự phân bổ nguồn lực không hiệu quả trong sản xuất và người tiêu dùng phải cắt giảm tiêu dùng và mua hàng hóa với giá đắt. Tiến sĩ Anh đề xuất, thay vì thuế nhập khẩu, Chính phủ có thể sử dụng thuế tiêu thụ đặc biệt. Tác dụng của thuế này là cũng làm giảm thâm hụt cán cân vãng lai, nhưng tác động không mạnh bằng thuế nhập khẩu. Đổi lại, thuế tiêu thụ đặc biệt lại có nhiều lợi thế như đem lại nguồn thu dồi dài cho ngân sách và chi phí bảo hộ thấp hơn thuế nhập khẩu nên không tạo sự méo mó trong sản xuất, và nguồn lực xã hội vẫn được phân bố hiệu quả. “Trong dài hạn, thuế tiêu thụ đặc biệt có thể tạo cơ chế sàng lọc, đòi hỏi các doanh nghiệp sản xuất ô tô trong nước phải nâng cao năng lực cạnh tranh hơn, tạo nội lực thực sự và lâu dài cho nền kinh tế” – tiến sĩ Anh viết.
Minh chứng cho luận điểm này, tiến sĩ Anh sử dụng dữ liệu tổng cục thống kê, năm 2008, Việt Nam nhập khẩu 50.000 xe hơi, với giá nhập khẩu trung bình là 20.700 USD. Lượng xe sản xuất trong nước là 100.000 chiếc, với giá đã bao gồm thuế và phí là 41.400USD.
Theo tính toán của tiến sĩ Anh, trong điều kiện thương mại tự do, lượng sản xuất trong nước là 64.500 chiếc, lượng tiêu dùng là 165.000 chiếc, lượng ô tô nguyên chiếc nhập khẩu là 105.000 chiếc.
Theo dữ liệu trên, nếu dùng thuế nhập khẩu, lượng xe nhập khẩu sẽ giảm 52% so với điều kiện thương mại tự do. Thu ngân sách sẽ là 1,035 tỉ USD, chi phí bảo hộ của việc áp thuế nhập khẩu là 568,25 triệu USD. Nếu áp thuế tiêu thụ đặc biệt, thu ngân sách là 3,105 tỷ USD, tăng thêm 200% so với khi sử dụng thuế nhập khẩu; Chi phí bảo hộ của việc áp thuế tiêu thụ đặc biệt là 155,25 triệu USD, giảm 173% so với trường hợp dùng thuế nhập khẩu.
Trong hai trường hợp, người tiêu dùng đều chịu thiệt 3,2 tỉ USD. Ở trường hợp đầu, doanh nghiệp được lợi 1,6 tỉ USD. Nếu dùng thuế tiêu thụ đặc biệt, người sản xuất không được lợi gì.
Có thể thấy rằng, trong 18 năm qua, không chỉ có chính phủ “ủng hộ” ngành sản xuất xe hơi trong nước, mà người tiêu dùng cũng “đóng góp” một phần không nhỏ để thúc đẩy ngành công nghiệp non trẻ này. Để rồi, kết quả họ nhận được là một chiếc xe giá cao gấp 2-3 lần so với người dùng nước khác, mà chất lượng chưa chắc đã tương đương.