Tiêu xài và tiết kiệm

Ba lý do khiến tiết kiệm là một điều khó, theo kinh tế học hành vi, là do cám dỗ tiêu dùng, thiếu hiểu biết tính toán và cuối cùng là do chủ nghĩa lạc quan: Không giữ thì nó cũng hết giá trị (hoặc không có sức để hưởng thụ).
Tim Hardford, tác giả của Nhà kinh tế nằm vùng, cho biết, một nghiên cứu cảm ứng từ quét trong não bộ con người cho thấy, tiến trình tự phóng chiếu/giả tưởng về hoạt cảnh mua sắm trong đầu cũng cho kết quả tương tự về cảm xúc như khi mua được vật ấy. Nghiên cứu trên do nhà kinh tế học thần kinh (neuroeconomist) Ben Seymour (Anh) tiến hành. Do vậy, đứng trên góc độ tâm lý, để tăng sức hấp dẫn của tiết kiệm, hãy tưởng tượng ta đang bỏ ống heo để mua món đồ mà ta mơ ước. Chứ cứ nghĩ "dàm dụm phòng khi mưa gió" có lẽ không vượt qua được lực hấp dẫn từ mua sắm.
Một phương cách hữu hiệu khác là Tự nhắc nhở về ý thức tiết kiệm mỗi khi móc ví, vốn đã được nhà kinh tế Dean Kaplan (đại học Yale) thử nghiệm ở Bolivia và Philippines. Phương thức này khá hiệu quả dù đối tượng áp dụng là người có thu nhập thấp.
Phương thức khác là hình dung cụ thể về kết quả nhận được từ tiền tiết kiệm. Nếu lãi suất tiết kiệm 5%/năm, thì sau 20 năm, nó đã tăng gấp ba số tiền bạn để dành.
Richard Thaler, nhà kinh tế học hành vi, cho rằng: tự động để ra một khoản tiền nhất định khi thanh toán hóa đơn hàng tháng là cách hiệu quả để tiết kiệm. Giáo sư này cho rằng, nếu khi móc ví mà bắt đầu tính toán để dành, thì khoản tiền tiết kiệm là con số 0.
Cuối cùng, tiết kiệm là hành vi đối phó với rủi ro tương lai. Hành vi này, theo nghiên cứu của Ulrike Malmendier (Đại học California) và Stefan Nagel (Stanford), chịu sự chi phối của điều kiện kinh tế mà con người trãi qua thời thơ ấu.
Từ các phân tích trên, có thể thấy thế hệ 6x và 7x ở Việt Nam sẽ là thế hệ có ý thức tiết kiệm cao hơn so với 8x và 9x. Vậy tâm lý "ăn chắc, mặc bền" có thể chỉ đúng với người Việt thuộc hai thế hệ đầu. Ngoài ra, hành vi mua sắm bộc phát (impulsive buying) có lẽ chủ yếu ở đối tượng từ 8x trở lên nhiều hơn là 7x.
Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, để thắng được tâm lý "của để dành", marketing cũng phải tạo được các phóng chiếu mua-cũng-là-để-dành, thì lực cản từ tiết kiệm có thể bị triệt tiêu. Điều còn lại là làm sao tạo được sự phóng chiếu này?