Tránh thảm họa từ tài nguyên

Khi phát hiện ra mỏ dầu ở Ghana năm 2007, trong khi nhiều quan chức chính quyền tỏ ra vui mừng, xem đó là cơ hội đổi đời của đất nước, thì tổng thống nước này bình tĩnh tuyên bố: “Đôi khi, nó cũng là thảm họa”. Điều này đã từng xảy ra ở các nước đang phát triển, gây ra nghịch lý phát triển là càng phát hiện ra nhiều tài nguyên, càng dễ lâm vào tăng trưởng thấp.
Ba lý do
Có ba lý do khiến cho phát hiện tài nguyên trở thành nguy hại thường xảy ra ở các nước đang phát triển, theo nhà kinh tế Paul Collier. Thứ nhất, việc tìm thấy các nguồn tài nguyên có giá trị như dầu mỏ, than, hay bauxite, khiến cho việc phân bổ nguồn lực không đồng đều giữa các ngành, và do vậy, khiến cho sức cạnh tranh của một số ngành không thuộc ngành khai khoáng không cao. Các nhà kinh tế gọi đó là căn bệnh Hà Lan (Dutch Disease, xem thêm bài của Huỳnh Thế Du).
Thứ hai, giá hàng hóa dao động không ổn định, theo các chu kỳ chi tiêu tăng và giảm, hệ quả của việc đầu tư kém và chi tiêu bất tương xứng. Theo Collier, trong thời kỳ hoàng kim, một bộ trưởng của Kenya đặt ra ngân sách chi tiêu tăng tới 30 lần.
Cuối cùng, lợi tức khổng lồ và dễ dàng từ khai thác tài nguyên tác động tới quản trị, điều hành và hoạt động không hiệu quả của các định chế công. Collier đưa ra các vấn nạn như tham nhũng, nhóm lợi ích.
Các biện pháp phòng tránh
Trung tuần tháng 5, một nhóm các nhà kinh tế, trong đó có Collier và Nobel Kinh tế Mike Spence, đã nhóm họp ở Oslo và thông qua hiến chương về tài nguyên thiên nhiên. Hiến chương này thiết lập bộ quy tắc các nguyên lý kinh tế cho chính phủ và xã hội để nắm lấy cơ hội phát triển từ phát hiện tài nguyên thiên nhiên.
Những người nghi ngờ tác dụng thực tế của hiến chương có thể xem lại ví dụ cụ thể từ sáng kiến minh bạch trong ngành công nghiệp khai khoáng EITI do chính phủ Anh đề xuất năm 2002. Nếu một chính phủ không làm đúng theo đó, họ sẽ phải giải thích cho nhân dân lý do không tuân thủ hiến chương hay sáng kiến trên.
Trong 12 nguyên tắc cơ bản của EITI, ngay điều đầu tiên, ghi nhận vai trò quan trọng của tài nguyên, nhưng cũng lưu ý rằng, nếu quản lý không tốt, sẽ gây ảnh hướng xấu tới phát triển kinh tế và xã hội. Đặc biệt, điều số 4 ghi rõ, chi phí và lợi nhuận từ khai thác tài nguyên sẽ giúp hình thành nên các chọn lựa xã hội thích hợp về phát triển bền vững. Điều cuối cùng ghi rõ, mọi thành phần có liên quan đều có vai trò quan trọng và có mức độ đóng góp nhất định.
Nếu một quốc gia cam kết thực hiện EITI, các hoạt động khai khoáng (mỏ, dầu khí, than đá) đều phải thực hiện theo chuẩn mực kiểm toán quốc tế, không phân biệt đó là công ty tư nhân, nhà nước hay đầu tư nước ngoài.
Trong sáu tiêu chuẩn của EITI, điều số 5 ghi rõ: xã hội dân sự là một tác nhân thiết kế, đánh giá và giám sát hữu hiệu.
Dưới góc nhìn của Collier và EITI, thì tài nguyên bauxite của Việt Nam đứng hàng thứ ba thế giới về trữ lượng, cũng có thể là thảm họa nếu không có phương án khai thác hiệu quả.