Nghĩa vụ, trách nhiệm và lợi nhuận lâu dài

Giả mạo và ô nhiễm. Vẻn vẹn trong năm từ đăng kèm tin trên website viet-studies.info, vị giáo sư đang giảng dạy kinh tế ở Mỹ tóm lược đầy đủ các hiện tượng nổi lên trong tháng qua, từ hoa hậu dự thi không đủ điều kiện dự thi, sữa bị nhiễm melamine cho tới Vedan và một số doanh nghiệp khác gây ô nhiễm môi trường cũng như dự án gây nhiều tranh cãi về văn miếu tiến sĩ thời nay
Giả mạo hay ô nhiễm không phải là chuyện mới, nếu không nói là rất cũ. Đó là hệ quả của xã hội mà phương thức sống trong nền kinh tế chuyển đổi của Việt Nam sản sinh ra. Trong một lần trò chuyện, nhà nghiên cứu Cao Tự Thanh đã điểm mặt, chỉ tên “hai đứa con” của phương thức sống hiện nay là “nóng vội kiếm tiền và cắm đầu hưởng thụ”. Hệ quả của nó là lối hành xử chụp giựt theo kiểu “ai nhanh tay thì hái được nhiều” và lối sống tiêu dùng hào nhoáng, chạy theo các giá trị ảo.
Trong bối cảnh đó, vai trò của Nhà nước nổi lên như một trọng tài công minh, bảo đảm thị trường vận hành dựa trên nền tảng cạnh tranh lành mạnh. Một cuộc chạy đua không thể công bằng nếu trọng tài lơ là hay yếu kém để một vận động viên xuất phát trước khi nổ súng lệnh. Vi phạm môi trường như Hào Dương hay Vedan khiến họ thành người chạy trước, gây ra méo mó trong cạnh tranh thị trường. Theo lời một nhân chứng từng làm việc cho Hào Dương, chi phí xử lý nước thải đạt loại B của Hào Dương là 7.000đ/m3. Có thể thấy, nếu Hào Dương đổ thẳng ra sông, mỗi tháng họ khỏi phải chi 0,5 tỉ đồng. Hạch toán đầy đủ các khoản này, chắc chắn, giá thành của Hào Dương sẽ phải đội lên. Hay như Vedan, theo đề nghị truy thu 127 tỉ đồng phí môi trường của bộ Tài nguyên môi trường, tổng lãi hằng năm của công ty này sẽ không nằm ở mức trên 400 tỉ như kết quả công bố năm 2006 và 2007 của doanh nghiệp này. Con số cụ thể hẳn còn giảm nhiều nếu doanh nghiệp này đầu tư đúng mức cho hệ thống xử lý nước thải phù hợp với quy định của Việt Nam. Hành vi của các doanh nghiệp như Vedan, Miwon hay Hào Dương và các doanh nghiệp vi phạm nhưng chưa bị phát hiện không chỉ làm ô nhiễm môi trường sống mà còn ô nhiễm cả môi trường cạnh tranh. Môi trường đó chỉ thật sự trong sạch dưới tác động của ba tác nhân chính là Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng xã hội.
Hành vi của các doanh nghiệp như Vedan, Miwon hay Hào Dương và các doanh nghiệp vi phạm nhưng chưa bị phát hiện không chỉ làm ô nhiễm môi trường sống mà còn ô nhiễm cả môi trường cạnh tranh
Vai trò kiến tạo môi trường không chỉ thuộc về Nhà nước mà đòi hỏi hai tác nhân còn lại cũng phải thể hiện vai trò và trách nhiệm. Theo giáo sư, tiến sĩ Tôn Thất Nguyễn Thiêm, hiệu năng tối ưu của hoạt động doanh nghiệp phải bảo đảm sự tổng hoà hành vi chiến lược thể hiện qua ba cấp độ trách nhiệm là bổn phận kinh tế, luân lý và đạo đức. Nếu như bổn phận kinh tế gắn với quá trình tạo ra lợi nhuận và phân phối, thì bổn phận luân lý gắn với việc tôn trọng pháp chế và sự đóng góp của doanh nghiệp nhằm xây dựng môi trường kinh tế rộng mở cho xã hội. Còn đạo đức được minh chứng qua các hành vi tự nguyện, nằm ngoài khuôn khổ của hai bổn phận trên.
Thông qua mô hình 3P về quan niệm kinh doanh và con người do ông là tác giả, giáo sư Tôn Thất Nguyễn Thiêm chứng minh ba giai đoạn phát triển của lịch sử phát triển kinh tế song hành với xây dựng thể chế pháp luật và quan điểm tôn trọng con người. Trong giai đoạn sơ khai, lợi nhuận được đặt lên hàng đầu, trong khi con người xếp dưới cùng, thua cả sản phẩm. Giai đoạn giữa gắn liền với thời kỳ tư bản sáng suốt, sản phẩm được đặt lên đầu, trên sản phẩm và con người. Từ thập niên 1970, khi khủng hoảng năng lượng xảy ra, các doanh nghiệp mới nhận ra rằng, lợi nhuận là điều tất yếu khi doanh nghiệp phục vụ con người tốt nhất thông qua cung cấp sản phẩm có chất lượng phù hợp yêu cầu. Và để phục vụ con người tốt nhất, doanh nghiệp phải biết đối xử tốt với đội ngũ lao động và quản lý. Điều này không chỉ vì nhu cầu tự thân của doanh nghiệp mà có phần chịu áp lực xã hội.
Từ thập niên 1910, xã hội phương Tây dấy lên phong trào bài xích các doanh nghiệp “khổng lồ vô hồn” sau khi 146 công nhân bị chết cháy trong một công ty dệt may tại New York. Nguyên do là giới quản lý thiết lập chế độ quản lý khắc nghiệt, khoá chặt cửa để kiểm soát sự đi lại của công nhân. Để chứng minh doanh nghiệp là một thực thể, có hồn và nhân cách, buộc lòng giới kinh doanh phải cải cách chính sách lương, bổng, thay đổi phương thức quản lý. Chừng đó thôi vẫn bị công luận chỉ trích “mị dân”, giới kinh doanh phải thể hiện chính sách “láng giềng tốt” với cộng đồng. Kết quả của việc thực thi các chính sách trên tạo nên đường hướng doanh nghiệp phải biết chăm sóc con người, mở đường cho phát triển rộng hơn khái niệm quan hệ cộng đồng. Các nghiên cứu thực địa đã chỉ ra rằng, thương hiệu nào có danh tiếng tốt sẽ có lợi nhuận cao hơn và khả năng tăng trưởng tốt hơn. 84% người tiêu dùng Mỹ sẵn sàng trả giá mua cao hơn từ 3 – 5% với các thương hiệu có ứng xử đạo đức, ở Tây Âu, tỷ lệ này là 55%. Số liệu trên được giáo sư Tôn Thất Nguyễn Thiêm sử dụng trong bộ sách Dấu ấn thương hiệu để minh chứng cho giá trị của nhân cách và nhân phẩm thương hiệu mang lại.
Hành vi vi phạm môi trường kiểu Vedan như phân tích của tiến sĩ kinh tế Lê Hồng Nhật thuộc dạng ngoại tác tiêu cực. Tiến sĩ Nhật cho rằng, giải pháp lâu dài ngăn chặn hành vi này đòi hỏi phải dùng cơ chế thị trường theo nguyên tắc cân bằng tổng thể giữa chi phí và lợi ích chung dưới sự phối hợp của vai trò Nhà nước. Ngoại tác tiêu cực đó, trên góc độ quản trị học hiện đại, doanh nghiệp không thể để nó gây tác hại đến môi trường của con người. Sự gặp gỡ của hai quan điểm trên đặt thành viên gạch nền cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp nói riêng và xã hội nói chung.
Quốc Khánh
(SGTT ngày 13.10.2008)